یادداشتچهء سینما-من آنجا نیستم-بیوگرافی باب دیلن

یادداشتچهء سینما- "من آنجا نیستم" _تاد هاینز

I am not there_Todd Hynes_ 2007 :

من آنجا نیستم بیوگرافی "باب دیلن" (Bob Dylan) خواننده، شاعر، آهنگساز و نویسنده آمریکایی است. باب دیلن هنگام ساخت این فیلم 66 ساله بود.

من آنجا نیستم یکی از مصادیق کوبیسم در سینماست. تاد هاینز شخصیت و زندگی باب دیلن را مثل یک مدل جلوی خودش گذاشته و از زوایای مختلف به آن نگاه کرده و با زوایای متنوع به آن نور انداخته و سرانجام نتیجه ی هر نگاهش را بصورت بریده بریده چیده و کنار هم قرار داده و بی آنکه در سراسر فیلم نامی از باب دیلن ببرد سعی کرده با آن تصاویر کوبیستی کلیتی از شرح زندگی باب دیلن ارائه دهد.

فیلم، آنجا کوبیستی می شود که هر مقطع و هر بعد از شخصیت دیلن را در قالب یک بازیگر و یک کارکتر مجزا برون فکنی میکند و کولاژی از بازی 6 بازیگر می سازد. هیچ کدام از کارکترها، تمامِ دیلن نیستند اما دیلن را می توان در هر کدام از آنها یافت.

فیلمساز، می توانست طبق سنت همیشگیِ فیلم های بیوگرافی، شخصیت دیلن را فقط از نظر زمانی (کودکی-جوانی-بزرگسالی) تقطیع کند و از 3 بازیگر برای نشان دادن مقاطع زمانی مورد نظرش استفاده کند.

اما این 6 بازیگر فقط نماینده ی مقاطع زمانی نیستند. بلکه نماینده ی ابعاد مختلف روحی روانی و شخصیتی دیلن هستند.

فیلمساز می توانست این 6 نمود را در قالب پوشش و گریم و صحنه جلوه دهد (همانطور که مرسوم است) اما با انتخاب 6 بازیگرِ مختلف، تاکید هر چه تمام تری بر تفکیک این 6 نمود صورت می گیرد و فیزیک متفاوت 6 بازیگر خود به خود نقش بزرگ تری در ترسیم 6 نمود را دارد. (نکته قابل توجه اینست که کودکی سیاه پوست نمود کودکی باب دیلن است و کیت بلانشت هنرپیشه زن، با گریمی مردانه، بعدی از ابعاد دیلن را به تصویر میکشد.)

I am not there از این لحاظ که ابعاد مختلف دیلن را جداگانه و با نقطه نظری ویژه، دیده و در کنار هم در یک سطح قرار داده و بافت کلی شخصیت را از این طریق بیان می کند کوبیستی است.

اما تاکید بر استفاده از فیزیک های متفاوت بازیگران، ما را با نگرشی ویژه در خصوص بازی و بیانگری روبرو می کند که یادآور دیدگاه روبر برسون است.

تاد هاینز صرف نظر از بازی ها و لباس و گریم ها ما را با فیزیکِ سخت و بی واسطه ی وجودیِ 6 نفر رو برو می کند. در واقع از ما نمی خواهد که باور کنیم که باب دیلن 6 نمود دارد. بلکه واقعا ما را با 6 روح و 6 کالبد مختلف مواجه می کند. از این لحاظ علی رغم نگاه ابتدایی، این فیلم بیشتر از هر فیلم دیگری رئالیست و وفادار به واقع است.

اما واقعیتی که تاد هاینز به آن وفادار است، واقعیت سطحی و فریبنده نیست بلکه لایه ی درونی تر و سرد و خشک تر و مکانیکی و فیزیکی تر است.

ممکن است بپرسید چرا از تعبیر "فیزیکی" استفاده می کنم. چون به محض اینکه می شنویم در فیلمی از 6 بازیگر/کارکتر برای نمود ابعاد مختلف یک شخص واقعی استفاده شده احساس می کنیم چقدر همه ابعاد و جوانبِ درونی و مفهومی، برون فکنی شده و تجسد عینی و مادی پیدا کرده است و چقدر این تمثل های فیزیکی، کارِ ادراک درونی و مفهومی را ساده کرده و اینجاست که می فهمیم این فیلم چقدر برسونی است.

کمی درباره ابعاد تکنیکی و فنی فیلم باید بگویم. من آنجا نیستم نه تنها از 6 بازیگر/کارکتر در نقش باب دیلن استفاده کرده بلکه هر کدام از این 6 نفر را در دنیایی منحصر به خود تصویر می کند: هر کدام پوششی مخصوص به خود، محیط و اطرافیانی مجزا و سبک فیلم برداری و رنگ و تدوینِ ویژه ی خود را دارند و تاد هاینز در واقع 6 فیلم مجزا ساخته و در تدوین نهایی این 6 فیلم را بصورت موازی و تقطیع شده در لابلای هم جای داده است.

بخشِ دشوار کار جایی است که قرار است تمام این 6 فیلم در مدتی حدود 130 دقیقه جای داده شوند.

در هر فیلمی، فیلمساز می کوشد زمان طولانی (تقریبا 30 دقیقه) در معرفی و جا انداختن کارکتر اصلی خود صرف کند. اما در فیلمی دو ساعته چطور می توان 6 کارکتر اصلی را معرفی کرد و جا انداخت؟

نخست نیاز به ایجاز است. باید از حد اقل اشارات برای بیانگری استفاده کرد چرا که هیچ زمانی برای تلف کرده وجود ندارد.

دوم شخصیت های فرعی و پیرامونی باید کاملا تحت الشعاع و در خدمت معرفیِ کارکتر اصلی باشند و ماجرای زیادی نداشته باشند تا حواس بیننده را به خود مشغول کنند.

سوم باید فیلم برداری و کادربندی به نحو تاکیدی کارکتر اصلی را پوشش دهند.

چهارم دیالوگ های موثر را باید از دهان کارکتر اصلی بشنویم.

پنجم مساله زمان است. برای مخاطب خیلی تعیین کننده است که چه کسی را در زمانی طولانی تر ببیند. پس کارکترهای اصلی باید زمان بیشتر را صرف خود کنند.

در پایان با خود می اندیشم که کدام یک شخصیت های ایرانی را می توان در قالبی کوبیستی و متکی بر فیزیک بازیگری، نشان داد. محمد علی فروغی، عباس کیارستمی، مولوی و سعدی را گزینه های مناسبی می دانم. چرا که هر کدام علاوه بر کاریزما، ابعاد شخصیتی متنوع و پیچیده و جذابی دارند.

پایان.