هنر رزم-بخش اول

هنر رزم-بخش اول

سون زو، اهمیت هنر رزم را در این می داند که موقعیت، میدانِ مرگ و زندگی است.

بگذریم از اینکه ژاپنی ها (البته سون زو چینی است) یا به کاری دست نمی زنند یا اگر اقدام کنند آن را به مثابه مرگ و زندگی می گیرند. حالا ممکن است معنایش این باشد که کارهایشان را خیلی جدی می گیرند و یا مرگ و زندگی را سَرسَری می گیرند. اما به هر حال نتیجه اش این می شود که کتاب هنر جنگ برای امثال ژاپنی ها، "کتاب زندگی" است. حتی وقتی قرار است زمین را طی بکشند و یا کولر را سرویس کنند و یک راه بیشتر پیش روی نیست: "هماهنگی با موقعیت"!

از پیش باید پنج چیز را بررسی کرد و اگر در آن پنج چیز برنده ایم می توانیم به خودمان اجازه بدهیم وارد کارزار شویم.

صبح یک روز که مادربزرگم تصمیم گرفت آش بپزد؛ به من گفت برایش سبزی بخرم، چون فکر می کرد فقط سبزی کم دارد. اما وقتی با یک دسته سبزی به خانه برگشتم، لیست خرید را جلویم گذاشت. معلوم شد همه چیز -غیر از نخود- لازم دارد! ارزیابی استراتژیک مادربزرگ اینطور شروع شده بود که صبح علی الطلوع مقداری نخود در کابینت دیده بود و همان را پشتوانه ی خوبی برای شروع آشپزی دانسته بود.

بر اساس آموزه ی سون زو که می گوید: "جنگ جویانِ پیروز، اول برنده می شوند و سپس وارد میدان جنگ می شوند؛ و جنگ جویانِ شکست خورده اول وارد جنگ می شوند و سپس پیروزی را جستجو می کنند"؛ مادربزرگم لااقل آن روز صبح، جنگجوی خوبی نبود. فقط به این خاطر که "ارزیابی اش محدود بود."

البته اوضاع به این سادگی ها نیست. چون سون زو، در همان فصل اول کتابش، از اصل حیاتیِ "نیرنگ" نام می برد: "وقتی کاردان هستید؛ خود را ناشی نشان دهید. و وقتی قصد دارید به نقطه ای دور حمله کنید وانمود کنید مسافتی کوتاه در پیش دارید."

پس مادر بزرگ خواسته یا ناخواسته من را با وضعیتی ساده روبرو کرد: "فقط سبزی کم داریم"! و اینگونه اشتیاق و همکاری من را جلب کرد. اگر از اول می دانستم هیچ چیزِ بساط، جور نیست، شاید با او در طلبِ آش، هم حس نمی شدم.

اما سون زو، هشدار دیگری هم در اینجا می دهد: "نیرنگ را برای پیروزی بر دشمن به کار گیرید. با گروه خودتان، یکرنگ باشید." پس در چالش آش؛ مادربزرگ یا من را هم جزء سپاه دشمن حساب کرده بود، یا در رهبری ناشی گری کرده بود که یکرنگی را از یاد برده بود. (البته اگر در ماجرا عمدی در کارش بوده باشد.)

چرا رهبر کاردانی نبود؟ چون سون زو، پنج چیز را شرط لازم برای شروع کارزار می داند: "راه، زمان، مکان، رهبری و انضباط"

کتاب هنر جنگ "به ظاهر" اصلا رمزی نیست. اما در بعضی جاها ضرورت رمزگشایی کمابیش احساس می شود. به خصوص اگر بدانیم زمینه و زمانه ی فکریِ سون زو، پشتگرم به انبوهی از تعالیم یکپارچه و پیچیده ی دائویی است. پس هر چه بیشتر سر و تهِ هنر جنگ را زیر و رو کنیم، و آن نظام فکریی که رد پایش در این کتاب پر رنگ است را کند و کاو کنیم، خیلی از مسائل برایمان واضح می شود و در عین حال خیلی امور که واضح به نظر می رسید پیچیده می شود.

استاد سون، "راه" را تشویق مردم به داشتن هدف مشترک با رهبر می داند. "رهبر"ی که از طریق اِعمال انسانیت و عدالت به مردم نزدیک شود و با عشق و غمخواری از مشقت های مردم آگاه می شود.

در متون کهن چینی آمده: "کسی که رفتار خوش با من دارد، رهبر من است و کسی که با من ظالمانه رفتار می کند، دشمن است."

در ماجرای آشپزیِ مادربزرگ، اگر چه یک جای کار می لنگید اما در تمام مدت، احساس خوش رفتاری از سوی مادربزرگم مرا به تکاپو وامی داشت. نمی دانم شاید مادربزرگ هم اگر بخواهد متون چینی را سر لوحه قرار دهد از نظرش من رفتاری رهبرانه داشتم چون وقتی فهمیدم جز نخود چیزی ندارد، خیلی با او غمخواری کردم!

اگر چه ماجرای آش، کمی کش دار شد ولی فکر کنم به جای درستی رسید. چرا که انگار رابطه ی من و مادربزرگ و چگونگی فرآیند آشپزی؛ به زبان سون زو: "آرایش ثابت و مشخصی نداشت، مثل آب؛ بی شکل" و رمز موفقیت ما، آنروز در همین بی شکلی بود. اینجاست که انگار بعضی چیزها واضح تر می شود.

اما اگر مفهومِ بی شکلی و استعاره ی آب را دروازه ای برای ورود به دائودجینگ (اثر لائوتزه) قرار دهیم، می فهمیم، که تازه باید برگردیم سر خط و روی مفاهیم اصلی آن پنج رکن که سون زو، مهمش می داند، تامل کنیم: "راه، آسمان، زمین، رهبر، انضباط" (در بعضی ترجمه ها به جای آسمان، آب و هوا و فصول به کار رفته. و من کمی جلوتر به جای آب و هوا و فصول از واژه ی "زمان" کمک گرفتم.)

چون لائوتزه در دائودجینگ، می گوید: "بر کشور با دادگری حکومت کن. در جنگ غافلگیرانه عمل کن و بدون درگیری سرور عالم شو.-بند57- اگر فرزانه می خواهد رهبری کند باید از مردم پیروی کند-بند66)"

و در بند 32، دائو (راه) را به کُنده ی ناتراشیده (بی شکل) تشبیه می کند که هیچ چیز نمی تواند بر آن چیره شود.

پانوشت:

1-کتاب هنر رزم ترجمه ی کتاب The Art of war اثر سون زو؛ برگردان به انگلیسی: توماس کلییری؛ نشر مثلث- متن کهن چینی

2-بخش های Bold شده، از فصل اول کتاب (ارزیابی های استراتژیک) نقل شده است.

3- دائو دجینگ (Tao te ching) متن کهن فلسفی چینی در سنت دائوییسم (Taoism)